عَنْ أَبِي حَمْزَةَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ خَادِمِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:”لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لنفسه
[رواه البخاري ومسلم]Ebu Hamza Enes bin Malik (r.a.)’dan —ki o Resulullah (s.a.v.)’in hizmetçisidir— rivayet edildiğine göre Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:
“Sizden biriniz, kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe (gerçek manada) iman etmiş olmaz.”
(Buhari, İman 7; Müslim, İman 71)
Hadisi Şerif’in Şerhi:
Rabbimiz Kur’an’da şöyle buyurur:
“اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ”
– “Müminler ancak kardeştir; öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah’tan sakının ki rahmete eresiniz.” (Hucurât 49/10).
Bu ayette geçen “innemâ” edatı, kardeşliği hasr ile sınırlar; yani hakiki kardeşlik iman bağıyla kurulur.
Kardeşlik sadece aynı kanı taşımak, aynı babanın evlatları olmak ya da fiziki benzerlik ve soy birliği değildir.
Kardeşlik, hükmî bir bağın muhatabı olmak ve o bağın gereğince aynı hâl üzere yaşamaktır. Kur’an bu bağı tarif etmekle kalmaz, aynı zamanda onu bir yaşam formuna dönüştürür.
Nasıl ki fiziki ailede kardeşlik güçlü bir bağdır ve kişi gerektiğinde öz kardeşini kendine tercih edebilir, hatta onun menfaatini öne alır; iman kardeşliği bu bağın daha da derin, daha da kuşatıcı hâlidir.
Nitekim Rabbimiz ensârı överken şöyle buyurur: “وَيُؤْثِرُونَ عَلٰٓى اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ” –
“Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları (kardeşlerini) kendilerine tercih ederler.” (Haşr 59/9).
Bu ayet, kardeşliğin sadece bir aidiyet değil, îsâr (kendinden öne alma) ile kemale eren bir hâl olduğunu gösterir. Yani kardeşlik, duyguda kalan bir yakınlık değil; menfaat anında ortaya çıkan bir sadakat imtihanıdır.
Peki kardeşlik kuru bir söz ile meydana gelir mi?
Elbette hayır. Kardeşlik, ancak onun gerektirdiği sorumlulukların yerine getirilmesiyle hayat bulur. Rabbimiz bu bağın içini dolduracak ahlâkî ilkeleri birçok ayette beyan etmiştir:
Müminlerin birbirine karşı tevazu sahibi olması (Hicr 15/88), birbirini dost edinmesi ve velayet bağı kurması (Tevbe 9/71), kin ve düşmanlıktan uzak durması (Haşr 59/10), aralarını düzeltmesi (Hucurât 49/10), birbirine tuzak kurmaması ve zulmetmemesi (Şûrâ 42/40), hep birlikte Allah’ın ipine sarılması (Âl-i İmrân 3/103) gibi !
Bu emirler gösteriyor ki kardeşlik sadece bir kimlik değil, hâl ve davranışla yaşanan bir hakikattir.
Yani kardeşlik bağlanmış bir hüküm değil, yaşanması gereken bir ahlâk düzenidir.İnsanın kendini sevmesi fıtrî bir dürtüdür; hatta psikolojinin de kabul ettiği üzere insan en çok kendini sever.
Fakat İslam bu noktada yön değiştirir: Bu sevgi yok edilmez, terbiye edilir ve yönlendirilir.
Efendimiz ﷺ bu hadiste şöyle buyuruyor: “لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتّٰى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ” – “Sizden biriniz, kendisi için sevdiğini kardeşi için de sevmedikçe (kâmil anlamda) iman etmiş olmaz.”
(Sahih Buhari, 13; Sahih Müslim, 45).
Şimdi buradaki “iman etmiş olmaz” ifadesi, imanın yokluğu değil, kemâlinin eksikliği anlamına gelmektedir. Yani kişi iman dairesindedir ama kardeşlik şuurunu henüz tam kuşanmamıştır.İnsan sevgiyi önce Rabbinde tadar.
Allah’ı seven, O’nun sevdiklerini de sever.Bu sevgi Peygamber’e taşar, oradan da ümmete ve mümin kardeşlerine yayılır. Böylece sevgi, ben merkezli olmaktan çıkar, hak merkezli bir akışa dönüşür. İşte bu yüzden kardeşliği öncelemek bir duygu değil, bir misyondur !
Çünkü yeryüzünde en büyük nimetlerden biri birlik ve beraberliktir ve bu da ancak kardeşliğin hakikatiyle yaşanmasıyla oluşur.
Fakat insan bazen kendi nefsi için istediği dünyevî veya uhrevî faydaları kardeşi için isteyemez. Bunun sebebi kardeşliğe bir misyon yükleyememesi ve nefsini ondan üstün görmesidir.
Oysa hakikat şudur: Seni sürekli saptırmaya meyilli olan nefsin, sana zarar vermese bile faydası sınırlı olan bir kardeşinin gönlünden daha kıymetli değildir.
Çünkü nefs seni kendine çeker, kardeşlik ise seni Hakk’a taşır.
Bu yüzden tasavvuf ehli demiştir ki:
“Nefsini büyüten küçülür, kardeşini büyüten büyür.”
Efendimiz ﷺ bu hakikati ümmetine açık bir çağrı ile bildirmiştir: “كُونُوا عِبَادَ اللّٰهِ إِخْوَانًا” –
“Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun.” (Sahih Müslim, Birr 32).
Bu emir, sadece bir tavsiye değil; imanın toplumsal tezahürüdür. Yani kardeşlik, imanın dışa yansıyan suretidir.
Netice olarak kardeşlik; imanla verilen, ahlâkla korunan ve îsâr ile kemale eren bir hakikattir. Kişi kardeşliği dil ile ilan eder, amel ile ispat eder, kalp ile derinleştirir.
Ve nihayetinde anlar ki: kendi için yaşamak nefsin, kardeşi için yaşamak imanın, herkes için yaşamak ise ihsanın işaretidir Vesselâm.
Şeyh Mustafa Murat İyiyapıcı Hocaefendi hafizahullâh
Allah razı olsun hocam 🌿Sohbetiniz kalbimize dokundu, ufkumuzu açtı.Anlattıklarınız hem düşündürdü hem de içimize bir huzur verdi.Rabbim ilminizi ve hizmetinizi bereketlendirsin, istifademizi daim eylesin inşaAllah 🤲